Makale

On Yedinci Yüzyıl Osmanlı Tıp Yazımında Te’lîf ile Tercümenin Geçirgenliği: Emîr Çelebi ve Şemseddin İtâkî’nin Karşılaştırmalı Bir Okuması

Özet

Gerilemeci tarihyazımı, on yedinci yüzyıl Osmanlı tıp literatürünü çoğu zaman “durağan” ve “taklide dayalı” bir dönem olarak tanımlar. Bu yaklaşımın önemli nedenlerinden biri, te’lîf, tercüme ve şerh gibi klasik metin türlerinin modern kavramsal kategorilerle değerlendirilmesidir. Bu makale, söz konusu türler arasındaki sınırları filolojik ve paratekstüel bir zeminde yeniden sınamak amacıyla, IV. Murad döneminde Topal Recep Paşa’nın hâmîlik çevresinde kaleme alınmış iki metni karşılaştırmalı bir yakın okumaya tâbi tutar: Emîr Çelebi’nin “te’lîf” olarak sunduğu Enmûzecü’t-Tıbb ile İtâkî’nin “tercüme” olarak takdim ettiği Teşrîhü’l-Ebdân’ı. İnceleme, Enmûzec’in İbnü’n-Nefîs’in el-Mûcez’i ve şerh geleneğinden geniş aktarımlar içeren, tecrübe ilâvesi ve tashîh ile zenginleştirilmiş bir şerhli tercüme niteliği taşıdığını; Teşrîh’in ise Mansûr’un Farsça metnini iskelet olarak kullanmakla birlikte teorik eklemeler, müstakil fasıllar, görsel malzeme ve yorumlayıcı müdahalelerle belirgin bir te’lîfî karakter kazandığını göstermektedir. Böylece, Osmanlı metin geleneğinde te’lîf ile tercüme arasındaki sınırın son derece geçirgen olduğu ve aynı yazım ethosunun —peyrev edinme, müdahale, görüş beyan etme ve tashîh— farklı etiketler altında dolaşıma girdiği ortaya konmaktadır. Sonuç olarak makale, bu kategorilerin modern zihinlerde uyandırdığı kısıtlı çağrışımların, söz konusu metinlerin gerçek doğasının kavranmasının önüne geçtiğini; bu engelin ise ancak metinlerin baştan sona, yakından, karşılaştırmalı ve bağlamsal bir okumaya tâbi tutulmasıyla aşılabileceğini ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

Emîr Çelebi Enmûzecü’t-Tıbb Şemseddın̂ İtâkı ̂ Teşrîhü’l-Ebdân Te’lîf–Tercüme Geçirgenliği 17. yüzyıl Osmanlı Metin Geleneği Erken Modern Osmanlı Tıbbı