Makale

Eşyanın Suretlerinin İlahî İlimdeki Ontolojik Bulunuşları Sorunu Bağlamında Molla Sadrâ’nın Ehli Nazar Eleştirisi ve İbn Arabî Tashihi

Özet

Bu makalede, Molla Sadrâ’nın ilahî bilginin mahiyetine dair geliştirdiği yaklaşımı Meşşâî felsefe, İşrâkî düşünce ve Ekberî tasavvuf geleneği arasındaki tartışmalar bağlamında incelenmektedir. Çalışmanın temel problemi, eşyanın hakikatlerinin Hakk’ın ilmindeki ontolojik statüsünün nasıl temellendirileceği ve bu temellendirmenin ilahî zatta çokluk, infial veya terkip doğurup doğurmayacağıdır. Makale, Sadrâ’nın özellikle Sühreverdî ve Nasîruddîn Tûsî tarafından Meşşâîliğe yöneltilen itirazlara geniş yer vermesini esas alarak konuyu bu eleştiriler çerçevesinde sınırlandırmakta ve karşılaştırmalı bir analiz sunmaktadır. Bu çerçevede öncelikle İbn Sînâ’nın sûver-i mürtesime nazariyesine yöneltilen Sühreverdî ve Nasîruddîn Tûsî kaynaklı eleştiriler ele alınmakta ve eleştirilerin haklı olup olmadığı Sadrâ tarafından gösterilmeye çalışılmaktadır. Diğer taraftan burada Sadrâ’nın kendi metafiziğinin kurucu ilkeleri üzerinden meseleyi yeniden nasıl inşa ettiğini göstermek hedeflenmektedir. Sadrâ’nın cevapları genel anlamda Ekberî geleneğe yakın olduğu söylenebilir. Ancak Sadrâ’ya göre Ekberî düşünce literatüründeki bazı ifadeler, zahiren yanlış anlaşılmaya müsaittir. Bu bağlamda Sadrâ, onların düşüncelerinin yanlış anlaşılmaması adına bir tashihe gider. Dolayısıyla bu makalede Sadrâ’nın İbn Arabî veya takipçilerinin hangi ibarelerini yanlış anlaşılmaya müsait gördüğü ve bunları ne şekilde yeniden ifade ettiği ortaya konulmaktadır. Nihayetinde bu çalışma Sadrâ’nın eşyanın suretlerinin ilahî ilimde bulunuşunu klasik eleştiriler bağlamındaki yeniden değerlendirmelerini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslam Felsefesi Tasavvuf Molla Sadrâ Sühreverdî Tûsî İbn Arabî İlahî Bilgi